نوشته‌ها

چرا کم‌خوابی نمره‌ها را نابود می‌کند؟

کم‌خوابی در میان دانش‌آموزان، به‌ویژه در دوره نوجوانی، به یک الگوی رایج تبدیل شده است. فشار درسی، استفاده بیش از حد از تلفن همراه و باور نادرست « بیدار ماندن در شب امتحان » باعث شده خواب به‌عنوان یک عامل حیاتی  برای یادگیری نادیده گرفته شود. در حالی‌که شواهد علمی در حوزه عصب‌شناسی و روان‌شناسی به‌روشنی نشان می‌دهد خواب کافی، نقش مستقیم و تعیین‌کننده‌ای در یادگیری و عملکرد تحصیلی دارد.

در این مقاله به روش کاملا علمی به اثرات کم خوابی میپردازیم. بنابراین در حین خواندن مقاله کلمات و اصطلاحات علمی برخورد خواهید کرد که هر کدام به زبان ساده توضیح داده شده است. بنابراین پیشنهاد میگردد این مقاله را دوبار بخوانید.

خواب از نگاه علم عصب‌شناسی

چون از نظر علم عصب شناسی میخواهیم صحبت کنیم پس در ابتدا لازم است چند عبارت علمی را یاد بگیریم. علم عصب‌شناسی یعنی علمی که بررسی می‌کند مغز چطور فکر می‌کند، یاد می‌گیرد و تصمیم می‌گیرد. با کمک آن می‌فهمیم چرا گاهی تمرکز سخت می‌شود، استرس می‌گیریم و چطور می‌توانیم مغزمان را برای درس خواندن قوی‌تر کنیم.

هیپوکامپ 

هیپوکامپ بخشی از مغز است که نقش اصلی آن ثبت و مرتب‌سازی اطلاعات جدید است. هر مطلبی که دانش‌آموز در طول روز یاد می‌گیرد (درس، فرمول، تعریف)، ابتدا وارد هیپوکامپ می‌شود.
اگر خواب کافی وجود داشته باشد، هیپوکامپ این اطلاعات را برای ذخیره بلندمدت به بخش‌های دیگر مغز منتقل می‌کند؛ در غیر این صورت، مطالب به‌راحتی فراموش می‌شوند

خواب REM چیست و چرا مهم است؟

خواب REM مرحله‌ای از خواب است که در آن مغز بسیار فعال است و معمولاً رویا می‌بینیم. این مرحله نقش مهمی در:

  • تثبیت یادگیری
  • ارتباط دادن مطالب به هم
  • و تقویت حافظه

دارد. کم‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت باعث کاهش خواب REM می‌شود و در نتیجه، یادگیری ناقص باقی می‌ماند.

در طول خواب، به‌ویژه در مراحل خواب عمیق  و خواب REM ، مغز فرآیندهای حیاتی متعددی را انجام می‌دهد. مهم‌ترین آن‌ها تحکیم حافظه (Memory Consolidation) است؛ فرآیندی که طی آن اطلاعات آموخته‌شده در طول روز از هیپوکامپ به نواحی پایدارتر قشر مغز منتقل می‌شوند.

مطالعات تصویربرداری مغزی نشان می‌دهد که الگوهای فعالیت نورونی یا همان نحوه کار کردن سلول‌های مغز هنگام یادگیری، در زمان خواب دوباره فعال می‌شوند؛ گویی مغز در حال مرور و تثبیت مطالب است. بدون خواب کافی، این چرخه ناقص می‌ماند.

 

اثر کم‌خوابی بر عملکرد شناختی دانش‌آموزان

پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که کم‌خوابی باعث افت قابل‌توجه در عملکردهای شناختی کلیدی می‌شود:

قبل از توضیح بیشتر باید با دو مفهوم بیشتر آشنا شویم:

قشر پیش‌پیشانی مغز چیست؟ (مرکز فکر منطقی)

قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) بخشی از مغز است که درست پشت پیشانی قرار دارد و می‌توان آن را مدیرعامل مغز دانست. این بخش مسئول کارهای زیر است:

  • تمرکز کردن
  • برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری
  • کنترل هیجان‌ها
  • حل مسئله و فکر کردن منطقی
  • جلوگیری از رفتارهای عجولانه

وقتی دانش‌آموز سر جلسه امتحان آرام است، تمرکز دارد و قدم‌ به ‌قدم سوال را حل می‌کند، قشر پیش‌پیشانی او فعال است.

نکته مهم علمی:

این بخش از مغز در نوجوانان هنوز به‌طور کامل رشد نکرده و نسبت به کم‌خوابی بسیار حساس است.

 

آمیگدالا چیست؟ (مرکز احساس خطر و استرس)

آمیگدالا (Amygdala) بخشی از مغز است که وظیفه‌اش تشخیص خطر و ایجاد واکنش‌های هیجانی مثل ترس، اضطراب، عصبانیت است.

آمیگدالا وقتی فعال می‌شود که مغز فکر می‌کند «خطر!» وجود دارد؛ برای مثال در زمان استرس امتحان، ترس از نمره بد، نگرانی از واکنش والدین فعال می شود. این بخش سریع عمل می‌کند، اما منطقی فکر نمی‌کند.

 

رابطه قشر پیش‌پیشانی و آمیگدالا (کلید فهم استرس امتحان)

در حالت طبیعی:

  • قشر پیش‌پیشانی مثل یک ترمز روی آمیگدالا عمل می‌کند
  • یعنی احساسات را کنترل و مدیریت می‌کند

اما وقتی دانش‌آموز کم‌خواب باشد:

  • قشر پیش‌پیشانی ضعیف می‌شود
  • آمیگدالا بیش‌فعال می‌شود

نتیجه چه می‌شود؟

  • اضطراب بالا می‌رود
  • ذهن قفل می‌کند
  • حتی مطالب بلدشده هم فراموش می‌شود

به زبان ساده:

مغزِ خسته، فرمان را به احساسات می‌دهد نه منطق.

اثرات کمبود خواب:

کاهش تمرکز

کمبود خواب فعالیت قشر پیش‌پیشانی مغز را مختل می‌کند؛ ناحیه‌ای که مسئول تمرکز، برنامه‌ریزی و کنترل رفتار است. در نتیجه، دانش‌آموز حتی با تسلط علمی، در پاسخ‌دهی دقیق ناتوان می‌شود.

اختلال در حافظه کاری و بلندمدت

خواب ناکافی هم ذخیره‌سازی اطلاعات جدید و هم بازیابی آن‌ها را تضعیف می‌کند. به همین دلیل فراموشی مطالب در جلسه امتحان شایع می‌شود.

کاهش سرعت پردازش ذهنی

کم‌خوابی زمان واکنش و توان حل مسائل تحلیلی را کاهش می‌دهد؛ مسئله‌ای که مستقیماً بر امتحانات ریاضی، فیزیک و علوم اثر می‌گذارد.

خواب و تنظیم هیجانی

خواب نقش مهمی در تنظیم هیجانات دارد. کم‌خوابی باعث افزایش ترشح کورتیزول (هورمون استرس) و کاهش کنترل آمیگدالا توسط قشر پیش‌پیشانی می‌شود. این وضعیت، اضطراب امتحان، تحریک‌پذیری و قفل ذهنی را تشدید می‌کند؛ حتی در دانش‌آموزان قوی.

 

میزان خواب توصیه‌شده بر اساس شواهد علمی

بر اساس دستورالعمل‌های پزشکی و مطالعات طولی:

  • کودکان ۶ تا ۱۲ سال: ۹ تا ۱۱ ساعت خواب شبانه
  • نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال: ۸ تا ۱۰ ساعت خواب شبانه

مطالعات نشان می‌دهد نوجوانانی که کمتر از ۷ ساعت می‌خوابند، به‌طور معناداری نمرات پایین‌تر و مشکلات تمرکزی بیشتری دارند.

تأثیر نور آبی و وسایل دیجیتال

نور آبی ساطع‌شده از صفحه‌نمایش‌ها ترشح ملاتونین را مهار می‌کند و ساعت زیستی بدن (Circadian Rhythm) را به تأخیر می‌اندازد. این مسئله نه‌تنها زمان خواب را عقب می‌اندازد، بلکه کیفیت خواب عمیق را نیز کاهش می‌دهد؛ حتی اگر مدت خواب ظاهراً کافی باشد.

پیامدهای تحصیلی بلندمدت

کم‌خوابی مزمن با افت معدل، کاهش انگیزه تحصیلی، افزایش غیبت از مدرسه و حتی افزایش خطر افسردگی در نوجوانان ارتباط مستقیم دارد. بنابراین خواب ناکافی فقط یک مشکل موقتی نیست، بلکه می‌تواند مسیر تحصیلی دانش‌آموز را تحت تأثیر قرار دهد.

 

جمع‌بندی علمی

برخلاف تصور رایج، خواب زمان از دست‌رفته برای درس خواندن نیست؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند یادگیری است. شواهد علمی نشان می‌دهد که خواب کافی، عملکرد شناختی، تنظیم هیجانی و در نهایت نمرات تحصیلی را به‌طور معنادار بهبود می‌بخشد. سرمایه‌گذاری روی خواب دانش‌آموزان، در واقع سرمایه‌گذاری روی موفقیت تحصیلی آن‌هاست.

 

منابع علمی برای مطالعه بیشتر

  • Walker, M. (2017). Why We Sleep. Scribner.
  • Rasch, B., & Born, J. (2013). About sleep’s role in memory. Physiological Reviews.
  • Curcio, G., Ferrara, M., & De Gennaro, L. (2006). Sleep loss, learning capacity and academic performance. Sleep Medicine Reviews.
  • Owens, J. A. (2014). Insufficient sleep in adolescents. Journal of Clinical Sleep Medicine.

چگونه برای امتحانات مدرسه آماده شویم؟

نکات قابل توجه قبل ازشروع امتحان :

  •   دانش آموزان عزیز توجه داشته باشید توکل به خدا، آرامش، پشتکار، برنامه ریزی و اعتماد به نفس مهمترین عوامل موفقیت در امتحان است.
  •   سعی کنید هرگونه برداشت نا به جا از امتحانات و ناراحتی و انزجار و نفرت از امتحان دادن را از خود دور کنید زیرا امتحان جزء لاینفک زندگی ماست .
  •   در اتاقی که مطالعه می کنید عوامل  مزاحم از جمله تلفن ثابت، تلفن همراه، تلویزیون و … را از خود دور نمایید.
  •   حتما وسایل و مکان مطالعه را قبل از مطالعه، مرتب و منظم نمایید؛ تنها وسایلی را که واقعاً مورد نیازتان می باشد مقابلتان قرار دهید.
  •   سوالاتی که قبلاً معلم از شما امتحان گرفته یا در اختیارتان قرار داده است را مجدداً مرور کنید.
  •   تأکیدهای معلم در زمان تدریس یا پرسشهای او را مجدداً یادآوری کنید.
  •   پس از تلاش خود در درس خواندن و فهمیدن مطالب، خود را تمجید و تشویق کنید.
  •   وقت خود را با افرادي بگذرانيد که از آرامش خوبی برخوردارند و به شما  روحيه يا به قولی انرژي مثبت می دهند.
  •   با آمادگی کامل و به موقع در سر جلسه ی امتحان حاضر شوید و مطمئن شوید وسایل مورد نیاز مثل مداد، پاکن، خودکار، ماشین حساب و  … را به همراه دارید؛ با این کار همه چیز در دسترس شما خواهد بود و ضمن آرامش نیازی به قرض گرفتن وسایل دیگران پیدا  نخواهید کرد.
  •   با اطمینان خاطر و آرامش کامل در امتحان شرکت کنید. مثبت اندیشی کنید. همواره این جملات را در ذهن خود تکرار کنید: “من برای امتحان کاملا آماده ام و به خوبی از عهده آن برمی آیم .”نگرانی را از خود دور کنید. هر گاه احساس نگرانی کردید، چند  نفس عمیق بکشید تا آرام شوید.
  •   قبل از امتحان با دوستانتان راجع به اضطراب  و دل شوره و امتحان صحبت نکنید؛ بهتر است بدانید که نگرانی همچون یک بیماری مسری قابل سرایت به دیگران است.
  •   از مرور مطالب درسی در ساعات قبل از امتحان با  دوستان و همکلاسی هایتان جداً خودداری کنید؛ زیرا می تواند زمینه ساز اضطراب در شما باشد. بنابراین طوری برنامه ریزی کنید که فعالیتهای درسی را که قرار بوده با همراهی دوستان خود انجام دهید در روزهای قبل انجام داده باشید.
  •   بررسی و اطلاع از میزان یادگیری و تلاش دیگران کمکی به یادگیری بهتر شما نخواهد داشت و تنها نگرانی و اضطرابتان را افزایش می دهد بنابراین بر کنجکاوی خود غلبه کنید.
  •   آب خوردن در طول درس خواندن را فراموش نکنيد، درس خواندن ممکن است عطش شما را بيشتر کنند مخصوصا براي کسانی که عادت دارند با صداي بلند درس بخوانند.
  •   درس خواندن را به ساعات اوليه ي صبح موکول کنيد؛ زيرا در ابتداي روز هنوز گرسنگی به شما غلبه نکرده است؛ مثلاً پس از سحر بيدار بمانيد و درس بخوانيد.

نکات قابل توجه هنگام برگزاری امتحان :

  •  با آمادگی کامل و به موقع در سر جلسه امتحان حاضر شوید.
  •  یاد خداوند و کمک گرفتن از او آرامش را  به شما هدیه می دهد . ((یاد خداوند آرام بخش دلهاست))
  •  توجه داشته باشید نگاه کردن به دیگر دانش آموزان و نحوه عملکرد آنان می تواند موجب اضطراب زیادی در حین امتحان شود. مانند دیدن دانش آموزی که تند  تند می نویسد یا… بنابراین تمام توجه خود را بر روی ورقه امتحانی تان متمرکز نمایید تا آرامش بیشتری داشته باشید.
  •  برای برداشتن برگه امتحان چند لحظه مکث کرده و آنرا با آرامش بردارید .
  •  حتما وقت را در نظر بگیرید و زمان را تنظیم کنید .
  •  بدانید که همیشه یک پاسخ ضعیف و ناقص بهتر از هیچ  است.
  •  عجله ای برای تحویل دادن ورق  نداشته باشید و تا آنجا که می توانید درباره سوالات فکر نمایید.

نکات قابل توجه پس از امتحان :

  •  اکنون امتحان به پایان رسیده است و شما  تمام تلاشتان را انجام داده اید پس به خدا  توکل کنید و امیدوار باشید و تمام نیروی خود را بر امتحان بعد متمرکز نمایید.
  •  در صورت عدم دستیابی به انتظارات خود سعی کنید واقع بینانه به ارزیابی آن بپردازید و قبل از همه بدانید دنیا به آخر نرسیده است اگر کمی بهتر بیاندیشید متوجه خواهید شد که همه چیز در این امتحان خلاصه نشده است باید از این امتحان برای موفقیت در امتحانات دیگر درس بیاموزید.
  •  بهترین روش یادگیری و کسب موفقیت را که برای شما مؤثر بوده انتخاب و آن را تمرین کنید تا به نتیجه مطلوب برسید.
  •  با آرزوی موفقیت و سر بلندی برای شما دانش آموزان عزیز

دلایل اضطراب امتحان :

  • احساس آماده نبودن برای امتحان
  • ترس از عواقب شکست
  • توقعات بیجای والدین
  • تاكید بیش از حد بر درس خواندن
  • مقایسه فرزندان با یکدیگر و با دیگران
  • محیط فیزیکي نا مناسب
  • دیر رسیدن سر جلسه امتحان

    نکاتی ویژه والدین

    به یقین در هر سال تحصیلي، زمان برگزاری امتحانات، پرفراز و نشیب ترین ایام برای دانش آموزان و نیز والدین آنان به شمار مي رود و به همین دلیل، این زمان از حساسیت ویژه ای برخوردار است. فصل امتحان به مثابه فصل برداشت محصول تلاش و فعالیت دانش آموز است این دوره همواره برای اکثر آنان با بیم و اضطراب فزاینده ای توأم مي گردد. بنابراین شیوه هایي که اولیاء جهت کسب موفقیت فرزندان خود به کارمي برند بسیار مهم است .

    بي شك اگر مادران دلسوز و آگاه، روش های درست و مؤثر کاهش اضطراب زمان امتحان و افزایش میزان موفقیت فرزندان خود را کانون توجه خویش قرار دهند نتایج حاصل در گستره ی وسیعي از جامعه و کشور عزیز ما ایران به دست خواهد آمد.

وظایف والدین هنگام برگزاری امتحانات :

  •    اضطراب و دلهره پیش از امتحان، مسئله جدیدی نیست نمي توان برای از بین بردن نگراني های قبل از امتحانات پایان ترم راه حلي پیدا كرد؛ اما مي توان با تدابیر خاصي این استرس را كم كرد.
  •   در ایام برگزاری امتحانات در خانه فضای آرام بخش، شورآفرین و اطمینان بخش  ایجاد  نمایید زیرا پژوهش ها نشان داد كه استرس بي جا باعث كاهش میزان كارآمدی فرد مي شود.
  •   مشکلات و درگیری های خانوادگي را كاهش داده و مشکلات بوجود آمده را حتي الامکان به فرزندانتان منتقل ننمایید.
  •    پس بیائیم شرایطي آرام و فارغ از جر و  بحث ایجاد كنیم البته در تمام مراحل زندگي نه فقط ایام  امتحانات  رفت و آمدهای خانوادگي، میهماني رفتن و میهماني دادن وقت زیادی از شما و فرزندان تان خواهد گرفت در زمان امتحانات میزان رفت و آمدها را كم كنید.
  •   با تشویق و تأیید حس عجیبي در فرزندتان رشد مي كند؛ او احساس می كند قدرت عجیبي پیدا كرده است، قادر است بیشتر مطالعه كند، تمرین كند، یاد بگیرد، یادگیری برایش جالب و شورانگیز خواهد شد. درس خواندن و تلاش او را به هرصورت ممکن تشویق  كنید.
  •   سروصدای تلویزیون، مزاحمت كامپیوتر و فضای مجازی، و  شیطنت كودكان كوچکتر خانه را كاهش دهید.
  •   شنونده خوبي باشید تا فرزندتان بتواند مشکلات درسي و امتحانات خود را به راحتي با شما در میان گذارد.
  •   به فرزندانتان امید دهید و این مطلب را  یادآوری كنید كه آنها تاكنون از سد امتحانات  متعددی گذشته اند و این بار نیز مانند  امتحانات گذشته مي توانند این دوران را پشت سر بگذارند.
  •   توجه داشته باشید كه مسافرت والدین  و تنها گذاشتن دانش آموزان در موقع  امتحانات آرامش آنها را بر هم مي ریزد.
  •   به نحوی رفتار كنید كه امتحان در نظر فرزندتان بیش از حد بزرگ جلوه نکند، بلکه از امتحان به عنوان راهي برای تعیین  ، سطح یادگیری و رفع مشکلات درسي سخن بگویید.
  •   توجه داشته باشید كه میزان و سطح یادگیری مطالب درسي توسط فرزندمان، دارای اهمیت است نه نمرات بالای او در امتحان. چه بسا فرزنداني كه نمرات بالایي در امتحانات آورده اند اما مطالب  درسي را پس از گذشت چند روز فراموش كرده اند و چه بسیار دانش آموزاني كه در امتحان نمره بالایي نیاورده اند ولي مقدار  قابل توجهي از مطالب درسي را به خوبي آموخته و آن را به طور  عملي تجربه كرده اند.
  •   فرزندان خود را از نظر نمره های امتحاني با دوستان و همسالان و فرزندان بستگان و همسایگان مقایسه نکنید زیرا این مقایسه موجب ایجاد ذهنیت منفی در دانش آموز نسبت به امتحان شده، به تدریج اعتماد به نفس او را نیز از بین می برد .
  •     قبل از امتحان با دادن وعده هایي نظیر اگر در این امتحان فلان نمره را بگیری، فلان جایزه را برایت تهیه مي كنم فرزند خود را تحت فشار و اضطراب دروني قرار ندهید بلکه همیشه این طور اظهار كنید كه تو سعي و تلاش خود را بکن تا بتواني  مطالب را خوب یاد بگیری.
  •   در صورت امکان وسایل لازم جهت شرکت در امتحان از قبل برای فرزندان آماده باشد.

 اهمیت تغذیه در دوران امتحانات

  •    صبحانه (عنصر مهم روزهای امتحان) با تهیه صبحانه ای اشتها برانگیز و خوش قیافه مي توان بر بي میلي به خوردن صبحانه فایق آمد. یك کاسه عدسي، خامه یا عسل به همراه کمي چای یا یك لیوان شیر تخم مرغ را هم نباید فراموش کرد که منبع کاملي از پروتئین مورد نیاز بدن است.صبحانه مغز را بیدار مي کند.
  •   در زمان امتحانات بهتر است به علاقه غذایی بچه ها بیشتر از قبل بها داد و غذاهایی را تهیه کرد که آن ها دوست دارند انواع غذاهای دریایی مخصوصاً ماهی، انتخاب بسیار خوبی برای ناهار زمان امتحانات است. فسفر موجود در ماهی بهترین ماده مغذی برای مغز است. غذاهای سبزی دار، مثل خورش کرفس، قرمه سبزی و خوراک مرغ به همراه هویج، کلم و نخود فرنگی غذاهای خوبی برای روزهای امتحان هستند.
  •   عصرانه:  یك عصرانه خوب مي تواند پاسخگوی نیاز بدن در ساعات بین ناهار و شام باشد. در دوران امتحانات یك عصرانه خوب از یك  شام سنگین خیلي بهتر است.
  •   شام: اگر بچه ها عصرانه كافي خورده و به شام بي میل باشند لازم نیست به آن ها اصرار كنیم چون معده سنگین باعث بدخوابي و مشکلات بعدی در سر جلسه امتحان مي شود؛ در صورت نیاز دانش آموز یک شام مفید و مختصركافي است .

 

 

 میان وعده: خوردن آجیل از قبیل بادام، کشمش، فندق، گردو و نخودچي که سرشار از منیزیم است، به یادگیری کمك مي کند، زیرا کمبود آن یکي از علل کاهش یادگیری است و همینطور خوردن انواع میوه ها

خوردن جگر، گوشت و ماهي، کمك زیادی در کاهش اضطراب مي  کند،  زیرا کم خوني نیز یکي از دلایل کاهش یادگیری و تمرکز است .

 بهتر است دانش آموزان بلافاصله بعد از غذا به سراغ درس خواندن نروند.

توصیه های کلیدی به والدین :

۱- به کارهای خوب و مثبت فرزندان توجه و از آنان قدر داني کنند.

۲- فضای شاد وبا عطوفت پدید آورند.

۳- از درگیری های لفظي با فرزندان اجتناب کنند.

۴- از تذکرات مداوم در مورد درس خواندن دوری کنند.

۵- به احساسات دروني آنان (آرزوها ونگراني ها) احترام بگذارند.

۶- با مسئولان و مشاوران ارتباط مداوم و موثر داشته باشند.

۷- محیط خانه را برای درس خواندن بچه ها آماده کنند چونکه مطالعه نیاز به تمرکز حواس دارد و وسایلي که ممکن است تمرکز فرزندان را به هم بزند از معرض دید آنان بردارند. اولیاء در ایام امتحانات بهتر است، شبهای امتحان به مهماني نروند و مهمان دعوت نکنند.

۸-  آمادگي جسمي دانش آموز برای شركت در جلسه امتحان به اندازه آمادگي روحي او اهمیت دارد. گرسنگي، خوردن غذاهای سنگین و حتي پوشیدن لباس هایي كه نتواند دانش آموز را در مقابل سرما یا گرمای محل امتحان حفظ كند نیز در كاهش توان تحلیل علمي و به هم ریختن قوای ذهني و افزایش استرس او در جلسه امتحان موثر است.

۹-  اگر خودتان فرزندتان را جهت امتحان به مدرسه مي رسانید سعي كنید تا كمي زود تر از خانه خارج شوید تا فرزندتان بدون نگراني از تأخیر در محل امتحان حاضر شود.

منبع: اداره آموزش و پرورش ناحیه سه اهواز – مشاور دبیرستانهای هیات امنایی عفاف و ایثار – فریبا مکوند